Denk aan ANNA

Being There – een film naar het gelijknamige boek van Jerzy Kosinski, met Peter Sellers in de hoofdrol – vertelt het verhaal van Chance, een laag-intelligente, ongeschoolde en tv-verslaafde tuinman. Door een toeval wordt hij opgenomen in kringen van een invloedrijke industrieel. Niemand daar kent zijn achtergrond. Omdat Chance welvarend en goed verzorgd oogt, gaat men ervan uit dat hij één van hen is. Als hij zich voorstelt als ‘Chance, the gardener’, verstaat men dat als ‘Chauncey Gardiner’.

In gesprekken worden Chance vragen gesteld die hij niet begrijpt. Hij geeft er wel antwoord op, maar daartoe ‘vertaalt’ hij de onbegrepen vraag (over bijvoorbeeld politiek, economie, seks) naar een wereld die hij wel begrijpt (de tuin, de tv). Men noemt deze manier van antwoorden met een mooi woord ‘substitutiebias’.
Vervolgens wordt er naar hem geluisterd met wat men de ‘coherentiebias’ noemt. Daarmee bedoelt men dat mensen er – als ze de spreker hoog achten – van uitgaan dat een antwoord coherent is. Als een antwoord onbegrijpelijk lijkt, gaan ze op zoek naar wat de betekenis dan wel zou kunnen zijn, en vullen die betekenis zelf in.
In de film doet Chance een weinig sensationele uitspraak over de seizoenen: ‘In the garden, growth has it seasons. First comes spring and summer, but then we have fall and winter.’ Omdat men dit interpreteert als een wijze uitspraak over de economie, wordt hierop vervolgens het economische beleid van de Verenigde Staten gebaseerd.

Iedereen is vatbaar voor de coherentiebias. Er is gelukkig eenvoudig aan te ontkomen; als je iets niet begrijpt, denk dan aan ANNA (Altijd Navragen, Nooit Aannemen). Dat geldt zeker ook als je een groep begeleidt, want als begeleider ben jij een antenne voor de groep. Als jij het niet begrijpt, is er minimaal één deelnemer die het ook niet begrijpt.

De film is een mooie reminder van wat de gevolgen zijn als je ANNA negeert.

Dee bijdrage is geschreven door Floor Verdenius.