Double bind: van vastloper naar motor

De opdracht: ‘wees spontaan!’ is een voorbeeld van een double bind, oftewel een ‘dubbele klem’. Dit is het fenomeen dat in een sociaal ongelijkwaardige situatie een boodschap op inhoudelijk niveau (‘spontaan’) kan verschillen met de relatie (‘wees spontaan!’ is immers een opdracht). Want hoe kun je spontaan zijn als iemand je opdraagt om spontaan te zijn? Niets is dan nog langer spontaan.

Ook degene die de opdracht geeft zit ‘klem’, want de resultaten van de opdracht zijn niet spontaan tot stand gekomen. En wat als iemand spontaan in huilen uitbarst, niets zegt of wegloopt? De double bind verklaart waarom we het een zeggen en het ander doen – en vaak vervolgens ontkennen dat dat het geval is.

Coachend leiderschap zit vol met dubbele bindingen, en groepen zelf ook. Eigenlijk vormen groepen altijd een ‘dubbele binding’ met de deelnemers: je moet je conformeren aan de groep, maar tegelijkertijd is je anders-zijn noodzakelijk voor veranderingen. Daarom kan begeleiding nodig zijn om als groep effectief in beweging te komen. Die kan een groep helpen om los te komen van de beperkingen van de double bind, om die vervolgens als een kracht in te zetten.

Voor coachende leidinggevenden geldt: doe zelf ‘spontaan’ mee, bijvoorbeeld bij het voorstelrondje, de check-in of de verwachtingen van de dag. En beloon spontaan gedrag uit de groep, zoals reageren, meedenken en ja, ook dwarsliggen …

Deze bijdrage is geschreven door Jan Lelie.